zagadnienia

Abstrakcja

proces tworzenia pojęć; wychodzenie od rzeczy jednostkowych (najczęściej konkretnych), aby dojść do pojęcia bardziej ogólnego poprzez stwierdzanie tego, co dla tych rzeczy wspólne; od szczegółu do ogółu poprzez szukanie podobieństw

Aksjomat

zdania przyjmowane za prawdziwe, których nie dowodzi się w obrębie danej teorii

Algorytm

skończony ciąg jasno zdefiniowanych czynności, koniecznych do wykonania pewnego rodzaju zadań

Alternatywa

relacja logiczna między zdaniami, w której prawdziwość co najmniej jednego z nich wystarcza do prawdziwości całości

Analiza/Analityczny

rozkład na czynniki, w znaczeniu materialnym jak i niematerialnym; wyodrębnienie cech/właściwości/składników badanego przedmiotu lub zjawiska

Dedukcja

Dedukcja ma charakter logicznie niezawodny: jeśli przesłanki są prawdziwe i rozumowanie poprawne, wniosek musi być prawdziwy

Definicja projektująca

Definicja ustalająca znaczenie jakiegoś słowa na przyszłość, ustanawia regułę znaczeniową co do tego, jakie danemu wyrażeniu ma być w przyszłości przypisane znaczenie czyli "przez kapitał społeczny rozumiem..."

Definicja sprawozdawcza

To definicja, która wskazuje, jakie znaczenie ma czy też miał kiedyś definiowany wyraz w pewnym języku "Demokracja oznacza..."

Definicja operacyjna

rodzaj definicji redukcyjnej wskazującej operacje (czynności) jakie należy wykonać aby stwierdzić, czy przedmiot ma definiowaną cechę; definicja operacyjna może wskazywać metodę pomiaru

definicja ostensywna

definicja przez wskazanie

Definicja deiktyczna

określa znaczenie przez odniesienie do kontekstu („to", „tu", „teraz")

Demarkacja wiedzy

rozróżnienie nauki od innych dziedzin działalności ludzkiej. Problem metodologiczny polegający na wyznaczeniu kryteriów odróżniających wiedzę naukową od nienaukowej

Desygnat

każdy konkretny obiekt pasujący do nazwy; każda rzecz oznaczana przez dany znak/wyraz/wyrażenie/pojęcie

Determinizm

koncepcja filozoficzna, według której wszystkie zdarzenia w ramach przyjętych paradygmatów są połączone związkiem przyczynowo skutkowym; każde zdarzenie i stan jest zdeterminowane przez swoje uprzednio istniejące przyczyny

Dowodzenie

proces myślowy polegający na rozwiązywaniu zadania, które domaga się, by pewne zdanie zawarte w samym zadaniu wywnioskować ze zdań innych, już uprzednio uznanych

Eklektyzm

łączenie różnych teorii, pojęć, koncepcji i tez w jedną całość

Eksperyment

metoda badawcza polegająca na celowym wywoływaniu jakiegoś zjawiska (kształtowaniu jego natężenia lub częstości) za pośrednictwem manipulowania jego przypuszczalnymi przyczynami w warunkach dobrze kontrolowanych przez badaczy

Eksperyment myślowy

użycie hipotetycznego scenariusza w celu ułatwienia zrozumienia pewnych rzeczy, zjawisk

Eksplanacja

procedura wyjaśniania zjawiska poprzez wskazanie praw, mechanizmów lub warunków, z których ono wynika.

Eksplanandum/eksplikandum

zdanie opisujące fenomen, który podlega wyjaśnieniu

Eksplanans/eksplikans

zdanie wyjaśniające opisywany fenomen

Empatia

metoda rozumienia polegająca na rekonstrukcji subiektywnych stanów psychicznych innych podmiotów

Empiryzm

pogląd głoszący, że poznanie ludzkie opiera się wyłącznie na doświadczeniu zmysłowym

Epistemologia

dział filozofii, zajmujący się relacjami między poznawaniem, poznaniem a rzeczywistością

Falsyfikacja

procedura metodologiczna mająca na celu wykazanie fałszywości twierdzenia, hipotezy lub teorii, prowadząca do ich obalenia

falsyfikowalność

cecha hipotezy, teorii lub twierdzenia, która pozwala na jej obalenie, czyli wykazanie jej fałszywości poprzez obserwację lub eksperyment

Generalizacja

wnioskowanie, że wyniki dla danej próbki odnoszą się do większej populacji

Gestalt

psychologia postaci; kierunek w psychologii przyjmujący, że przedmiotem percepcji są pewne całości, które są czymś więcej niż prostą sumą swoich elementów

Grupa eksperymentalna

grupa obiektów, na której odbywa się manipulacja eksperymentalna

Grupa kontrolna

grupa obiektów, którą w ramach wykonywanego eksperymentu nie poddaje się żadnym manipulacjom eksperymentalnym, tylko pozostawia w stanie naturalnym

Hipoteza

zdanie, które podlega konfirmacji lub falsyfikacji; stwierdza spodziewaną relację między jakimiś zjawiskami; propozycja twierdzenia naukowego, które zakłada możliwą lub oczekiwaną w danym kontekście sytuacyjnym naturę związku

Holizm

pogląd, według którego wszelkie zjawiska tworzą układy całościowe, podlegające jakimś prawidłowościom, których nie można wywnioskować na podstawie wiedzy o prawidłowościach rządzących ich składnikami

Idiografizm

teoria w metodologii humanistycznej, której celem badań naukowych jest ustalenie, opis i interpretacja konkretnych, jednostkowych faktów

Imię własne

Wyrażenie, które ma za zadanie oznaczać jakieś indywiduum w celu wyróżnienia go spośród innych obiektów. Nazwa oznaczająca jeden, indywidualny obiekt

Implikacja

Implikacja metodologiczna oznacza relację warunkową między twierdzeniami: przyjęcie jednego pociąga za sobą konsekwencje empiryczne lub teoretyczne, które muszą zostać sprawdzone.

Indeterminizm

koncepcja filozoficzna, która zakłada, że związek między przyczyną a skutkiem w przyrodzie nie jest ścisły; dopuszcza istnienie przypadku

indicatum

zjawisko, o którego wystąpieniu chcemy wnioskować

Indukcja

rodzaj wnioskowania polegający na wyprowadzaniu wniosków ogólnych z przesłanek szczegółowych. Jest to rozumowanie zawodne, w którym prawdziwość przesłanek nie gwarantuje pewności wniosku.

Indywidualizm metodologiczny

stanowisko w epistemologii i metodologii nauk, zgodnie z którym istnieją tylko byty jednostkowe

Intersubiektywność

cecha wiedzy (poznania) polegająca na tym, że jest ona dostępna więcej niż jednemu podmiotowi poznającemu i w tym sensie wykracza poza przeżycia czy doznania danej jednostki;

Irracjonalizm

pogląd filozoficzny głoszący, że rzeczywistości nie da się poznać w racjonalny sposób, przypisując przy tym najwyższą wartość pozarozumowym środkom poznawczym

Kanony Milla

zestaw zasad służących jako narzędzia do wyciągania wniosków przy badaniu zjawisk przyczynowych

Kanon jedynej zgodności

Jeżeli w przypadku wszystkich badanych zjawisk występuje tylko jedna wspólna okoliczność (podczas gdy inne się zmieniają), to możemy wnioskować, że ta jedyna okoliczność jest przyczyną lub warunkiem koniecznym tego zjawiska

Kanon jedynej różnicy

prowadzi zwykle do wykrycia przyczyny (lub jej niezbędnego składnika), bez której dane zjawisko nie może się pojawić; gdy wnioskujemy na podstawie kanonu jednej różnicy, to wyszukujemy wśród zaobserwowanych okoliczności

Kanon połączonej metody zgodności i różnicy

jeśli w zdarzeniu X, po A zawsze występuje B, to w przypadku braku A nie wystąpi B

Kanon zmian towarzyszących

stosuje się go wtedy, gdy usiłuje się wykryć przyczyny zmian jakiegoś czynnika; obserwuje się okoliczności, w których czynnik ulega zmianie; jeżeli okaże się, że jedna z tych okoliczności zmienia się wtedy, gdy badany czynnik ulega zmianie,

Kanon reszt

jest to wnioskowanie, przebiegające według schematu: obserwujemy jakieś występujące razem i podobne sobie zjawiska Z1, Z2, Z3,..., Zn, i towarzyszące im zjawiska (jako skutki) S1, S2, S3, ..., Sn; usiłujemy dociec, które z obserwowanych zjawisk jest

Konceptualizacja problemu

procedura, której celem jest precyzyjne zdefiniowanie problemu badawczego, pojęć i wskaźników wykorzystanych do jego opisu oraz ustalenie metod, technik i narzędzi, za pomocą których zostanie zrealizowane badanie

Konstruktywizm

Pogląd, że wiedza jest aktywnie tworzona (konstruowana) przez umysł badacza i podmiotów pod wpływem doświadczeń, kultury i interakcji społecznych

Kumulatywizm

pogląd w filozofii nauki głoszący, że każde nowe odkrycie jest tylko wzbogaceniem istniejących już teoril

Metafizyka

nauka filozoficzna, której przedmiotem są podstawowe kwestie dotyczące istoty i przyczyny bytu, ukonstytuowana Arystoteles

Metafora

środek stylistyczny, w którym obce znaczeniowo wyrazy są ze sobą składniowo zestawione, tworząc związek o innym znaczeniu niż dosłowny sens wyrazów

Metajęzyk

język służący do opisu, analizy i oceny innego języka, zwanego językiem przedmiotowym

Mistycyzm

Prąd zakładający kontakt ze sferą nadprzyrodzoną. stanowisko epistemologiczne uznające możliwość poznania rzeczywistości poprzez bezpośrednie, pozaracjonalne doświadczenie, nieweryfikowalne intersubiektywnie

Model

system założeń, pojęć i zależności między nimi; pozwala opisać w przybliżony sposób jakiś aspekt rzeczywistości

Nazwa ogólna

nazwa, która ma więcej niż jeden desygnat

Neopozytywizm

jest kontynuacją empiryzmu, wzbogaconą rozwojem logiki matematycznej oraz fizyki początków XX wieku

Nomotetyzm

poszukiwanie ogólnych, uniwersalnych praw rządzących społecznym funkcjonowaniem jednostek

Okres warunkowy

inaczej implikacja, zdanie logiczne o strukturze „jeżeli p, to q", wyrażające relację implikacji

Ontologia

dział filozofii zajmujący się badaniem struktury rzeczywistości, rodzajów bytów oraz relacji między nimi. W metodologii nauk ontologia dostarcza założeń dotyczących tego, co istnieje.

Operacjonalizacja pojęć

polega na przekształceniu pojęć teoretycznych w empirycznie mierzalne wskaźniki. Jest warunkiem prowadzenia badań empirycznych.

Orientacja teoretyczna

wyjaśnianie jaki model naukowy jest używany jako podstawa pracy naukowca

Paradygmat

zbiór pojęć i teorii tworzących podstawy danej nauki

Podmiot poznania

byt, który poznaje, czyli obserwuje to, co dzieje się wokół niego

Przedmiot poznania

to, co jest poznawane przez podmiot poznający

Prawo nauki

stała relacja między własnościami rzeczy lub zdarzeniami; zależność funkcyjna między parametrami ciała lub układu materialnego

Problem

świadomie sformułowana trudność poznawcza, wynikająca z niezgodności między teorią a obserwacją lub z luk w wiedzy.

Psychologizm

stanowisko metodologiczne i epistemologiczne, zgodnie z którym zjawiska poznawcze, logiczne lub naukowe wyjaśnia się przez odwołanie do procesów psychicznych jednostki (np. przeżyć, skojarzeń, aktów świadomości)

Racjonalizm

stanowisko epistemologiczne i metodologiczne, według którego rozum (myślenie pojęciowe i logiczne) jest podstawowym i najbardziej wiarygodnym źródłem poznania naukowego, a niektóre prawdy mogą być poznane niezależnie od doświadczenia empirycznego

Redukcjonizm

pogląd, według którego zjawiska i procesy złożone oraz rządzące nimi swoiste prawa dadzą się wyjaśniać przez sprowadzenie do zjawisk i procesów prostszych i odpowiadających im mniej skomplikowanych praw

Rozumienie

osoba X rozumie przedmiot Y, gdy zna sens przedmiotu Y

Rozumowanie okrężne (cyrkularne)

błąd logiczny polegający na tym, że wniosek jest wprost lub pośrednio założony w przesłankach, przez co dowód nie dostarcza nowego uzasadnienia. W metodologii nauk takie rozumowanie jest uznawane za niepoprawne.

Sceptycyzm

postawa epistemologiczna polegająca na systematycznym powątpiewaniu w możliwość osiągnięcia pewnej i ostatecznej wiedzy

Socjologizm

stanowisko metodologiczne, według którego treść wiedzy, norm i przekonań naukowych wyjaśnia się głównie przez czynniki społeczne, takie jak interesy grupowe, struktura władzy czy kontekst kulturowy.

Struktura

relatywnie trwały układ relacji między elementami danego obiektu lub systemu, który warunkuje jego funkcjonowanie i własności. W metodologii struktura jest ważniejsza niż same elementy składowe.

Sylogizm

schemat wnioskowania na podstawie dwóch przesłanek, które zawierają wspólny element, a każdy element wniosku zawarty jest w dokładnie jednej przesłance

System

zorganizowana całość, złożona z elementów powiązanych określonymi relacjami, które razem tworzą strukturę umożliwiającą funkcjonowanie całości. W metodologii nauk systemowe ujęcie służy analizie złożonych zjawisk.

Tautologia

zdanie prawdziwe wyłącznie na mocy swojej formy logicznej, niezależnie od faktów empirycznych. Tautologie nie poszerzają wiedzy empirycznej, ale pełnią funkcję porządkującą w systemach formalnych.

Teoria

spójny, logicznie uporządkowany zbiór pojęć, definicji, twierdzeń i praw, którego celem jest opisywanie, wyjaśnianie i przewidywanie zjawisk oraz porządkowanie wiedzy empirycznej. Teoria stanowi najwyższy poziom organizacji wiedzy naukowej.

Twierdzenie a priori

twierdzenie niepoprzedzone doświadczeniem zmysłowym

Twierdzenie a posteriori

twierdzenie powstałe wskutek doświadczenia zmysłowego (percepcji)

Typ idealny

abstrakcyjna, celowo przerysowana konstrukcja pojęciowa, która nie opisuje rzeczywistości wprost, lecz służy jako narzędzie porównawcze i heurystyczne w analizie zjawisk społecznych.

Typologia

metoda badawcza polegająca na porządkowaniu i klasyfikowaniu zjawisk poprzez wyodrębnienie ich typów na podstawie określonych kryteriów. W metodologii nauk społecznych typologia służy systematyzacji i porównywaniu przypadków.

Uzasadnienie

proces metodologiczny polegający na wykazywaniu zasadności twierdzenia poprzez odwołanie się do argumentów logicznych, empirycznych lub teoretycznych.

Wartość autoteliczna

Wartość sama w sobie, naczelna, centralna, zajmująca najważniejsze miejsce w hierarchii wartości. Jest ona już wartością z powodu swego istnienia.

Wartości instrumentalne

wartości służące realizacji innych wartości i celów

Warunek niezbędny

Jest to okoliczność, której wystąpienie jest niezbędne do zaistnienia danego zjawiska. Jej brak całkowicie uniemożliwia wystąpienie skutku, choć sama jej obecność nie daje jeszcze gwarancji, że skutek nastąpi

Warunek wystarczający

taki warunek, którego spełnienie gwarantuje wystąpienie danego zjawiska, choć zjawisko może wystąpić również w innych okolicznościach.

Weryfikacja

w metodologii jest to kluczowy proces empirycznego sprawdzania zgodności postawionych hipotez badawczych z rzeczywistością. Polega na analizie zebranych danych w celu potwierdzenia lub odrzucenia założeń

Wnioskowanie redukcyjne

forma wnioskowania polegająca na przechodzeniu od skutku do przypuszczalnej przyczyny, przy czym wniosek ma charakter hipotetyczny (jest zawodna), a nie pewny logicznie.

Wskaźnik

własność powiązana z inną własnością takim stałym związkiem, że wystąpienie jednej pozwala na stwierdzenie obecności lub przewidywanie wystąpienia drugiej. W metodologii wskaźnik jest kluczowy w operacjonalizacji pojęć

Wyjaśnianie

jest zadaniem myślowym, które polega na wskazaniu racji dla stwierdzonego przez nas zdania; wyjaśnienie polega na odpowiedzi na pytanie "dlaczego jest tak jak stwierdziliśmy?"

Zależność

związek zachodzący między rzeczami lub zjawiskami

Zdanie analityczne

Zdanie prawdziwe ze względu na znaczenie słów w nim użytych (treść)

Zdania syntetyczne

zdanie, którego wartość logiczna nie może być ustalona bez odwoływania się do rzeczywistości

Zmienna

własność jakiegoś obiektu przyjmująca minimum 2 różne wartości

Zmienna niezależna

zmienna, którą badacz zmienia, aby stwierdzić, czy ma ona wpływ na jakąś inną zmienną

Związek przyczynowy

związek pomiędzy dwoma stanami rzeczy w świecie zewnętrznym, w których jeden to przyczyna, a drugi to skutek

zmienna zależna

Czynnik, którego wartość zmienia się pod wpływem zmiennej niezależnej

potencjalny falsyfikator

zdanie, potencjalne wydarzenie, warunki, które mogą (pozwalają, w przypadku bycia prawdziwymi) sfalsyfikować teorię naukową