antropologia definicje

Antropologia kultury

Nauka o człowieku jako istocie kulturowej - jako twórca i uczestnik kultury. Bada różnorodność form życia społecznego - jej celem jest zrozumienie źródeł odmienności.

Kultura - Edward Burnett Tylor (Cywilizacja pierwotna, 1871)

pierwsza naukowa definicja. Kultura, czyli cywilizacja, to złożona całość obejmująca wiedzę, wierzenia, sztukę, prawo, moralność, obyczaje i wszystkie inne zdolności i nawyki nabyte przez człowieka jako członka społeczeństwa.

Kultura - Antonina Kłosowska

Kultura to pewien ład, sposób życia ludzkiego ukształtowany historycznie przez grupę.

rozumienie kultury atrybutywne

kultura w liczbie pojedynczej; jako cecha gatunkowa wyróżniająca człowieka ze świata zwierząt

rozumienie kultury dystrybutywne

kultura w liczbie mnogiej; konkretne kultury określonych grup w określonym czasie (np. kultura polska, kultura Azteków)

Etnocentryzm

postawa oceniania innych kultur przez pryzmat własnej, uznawanej za lepszą i jedyną właściwą

Relatywizm kulturowy

założenie, że każda kultura jest unikalna i powinna być rozumiana przez pryzmat jej własnych wartości, a nie norm zewnętrznych

struktura społeczna

Układ relacji, ról i pozycji społecznych wewnątrz grupy. Nadaje ona organizację życia grupowego, wyznacza hierarchię i reguluje podział władzy, statusów oraz zasobów, dzięki czemu możliwe jest funkcjonowanie społeczności i utrzymanie porządku społecznego

lewirat

zwyczaj, w którym bezdzietna wdowa wychodzi za brata zmarłego męża (cel: opieka nad wdową i ciągłość majątku).

sororat

zwyczaj małżeński polegający na tym, że mężczyzna po śmierci lub bezpłodności żony poślubia jej siostrę (najczęściej młodszą).

awunkulat

szczególna więź między wujem (bratem matki) a siostrzeńcem w systemach matrylinearnych; wuj pełni rolę opiekuna i dysponenta majątku.

matrylinearyzm

System dziedziczenia nazwiska, majątku i statusu w linii żeńskiej (od matki).

naród - ernest gellner

Wspólnota historyczna ukształtowana przez uwarunkowania polityczne i gospodarcze, konstruowana przez ideę nacjonalizmu i wynikającą z niej kulturę narodową.

nacjonalizm - ernest gellner

zasada głosząca, że jednostki polityczne (państwa) powinny pokrywać się z jednostkami narodowymi. Niespełnienie tej zasady jest często postrzegane jako niesprawiedliwość (np. Kurdowie).

wspólnota wyobrażona - benedict anderson

naród jest budowany wokół tekstów, symboli, znaków - jest rezultatem działania zbiorowej wyobraźni, a nie obiektywnej konieczności historycznej

Osobowość podstawowa (Kardiner i Linton)

Jest to zespół cech psychicznych wspólnych dla wszystkich członków danej społeczności, wynikający z tych samych doświadczeń we wczesnym dzieciństwie.

wielokulturowość

współistnienie różnych grup kulturowych na jednym terytorium

multikulturalizm

Ideologia postulująca aktywne wspieranie i ochronę odmienności kulturowej przez państwo.

kontrkultura

Radykalna negacja dominującego systemu kulturowego.

folkloryzacja

Sprowadzanie odmienności kulturowej do towaru turystycznego, sprzedawanie "autentycznych" doświadczeń, często poprzez inscenizowanie lub nawet wymyślanie tradycji.

redukcjonizm

Próba wyjaśniania skomplikowanych zjawisk historycznych i politycznych (np. komunizm, nazizm, wojny) prostymi praktykami wychowawczymi (np. sposobem karmienia czy treningiem czystości).

subkultura

Specyficzny sposób życia mniejszej grupy, wynikający z jej szczególnego położenia społecznego, który nie neguje kultury dominującej jako całości.

neoplemiona (Michel Maffesoli)

Współczesne wspólnoty połączone chwilową emocją lub stylem życia, a nie stałą strukturą społeczną (terytorium).

Powszechniki kulturowe (uniwersalia):

elementy występujące w każdej kulturze (np. język, rodzina, zakaz kazirodztwa, wierzenia).

tabu

bezwzględny, religijny lub społeczny zakaz dotyczący pewnych czynności, przedmiotów lub osób (np. tabu pokarmowe, tabu kazirodztwa).

kompetencja kulturowa

umiejętność swobodnego poruszania się w obrębie kultury danej zbiorowości; obejmuje ona przede wszystkim znajomość obowiązujących reguł i wyznawanych wartości, a także znajomość oraz sprawność posługiwania się odpowiednimi systemami znaków i symboli.

symbol

ma charakter umowny, związek między przedmiotem a jego znaczeniem jest nadany przez ludzi i nie wynika z właściwości fizycznych przedmiotu, występuje wyłącznie w świecie ludzkim

Dziedziny kultury (Antonina Kłosowska)

bytu (materialna), społeczna (normatywna), symboliczna (nadaje sens istnieniu)

Wzory kultury (Ruth Benedict)

Utrwalony w danej grupie sposób myślenia, działania i odczuwania, które regulują zachowania jednostek w danej kulturze. Tworzą one spójną, niepowtarzalną całość, nadając kulturze określony sens i odrębność wobec innych kultur.

etos kultury (R. Benedict)

Podstawowa orientacja lub styl życia danej kultury, która organizuje wszystkie jej aspekty.

typ apoliński (R. Benedict)

Wzór kultury oparty na umiarze, harmonii i opanowaniu emocji (np. Indianie Zuni).

typ dionizyjski (R. Benedict)

Wzór kultury oparty na ekstazie, emocjonalności, rywalizacji i braku umiaru (np. Indianie Kwakiutlowie).

potlacz (u Indian Kwakiutlów)

Jest obrzędową ucztą stanowiącą pretekst do pochwalenia się swoim bogactwem; jej celem jest zawstydzenie rywala i pokazanie swojej wyższości poprzez niszczenie własnego mienia

Enkulturacja (M. Herskovits)

inaczej ontogeneza kultury - to nabywanie kompetencji kulturowych przez konkretną jednostkę w trakcie jej życia, synonim socjalizacji

filogeneza kultury

Oznacza nabywanie zdolności kulturowych przez gatunek ludzki w toku ewolucji, to przejście od stanu natury (dzikości) do stanu kultury - dotyczy całej ludzkości jako gatunku

Transmisja kultury (Margaret Mead)

postfiguratywna (tradycyjna), konfiguratywna (od równieśników), prerfiguratywna (nowoczesna)

Teoria kompensacyjna (J.G. Herder)

Kultura kompensuje (wyrównuje) braki biologicznego wyposażenia człowieka.

transkulturacja

Zrównoważona, wzajemna wymiana elementów kulturowych między systemami. W przeciwieństwie to akulturacji, tutaj wymiana jest partnerska i obustronna.

akulturacja

Zmiana kultury danej grupy pod wpływem długotrwałego oddziaływania innej (zazwyczaj silniejszej) kultury.

amalgamacja

Proces „wymieszania” dwóch kultur, prowadzący do powstania nowego, trzeciego systemu kulturowego (np. synkretyzm religijny, metysaż).

ewolucjonizm

Teoria zakładająca, że kultura podlega ciągłemu rozwojowi, który przebiega w jednym kierunku - od form prostszych do bardziej złożonych (od dzikości przez barbarzyństwo do cywilizacji).

Kemalizm (okcydentalizacja)

odgórna (narzucona przez władze) i radykalna modernizacja państwa poprzez upodobnienie go do wzorców zachodnich (np. Turcja Kemala Atatürka)

metoda terenowa

To szeroka kategoria w badaniach, oznaczająca prowadzenie bezpośrednich badań w naturalnym środowisku badanej społeczności; to zbieranie materiałów „u źródła” za pomocą np. obserwacji, wywiadów.

obserwacja uczestnicząca

To konkretna technika badawcza (jedna z najważniejszych w metodzie terenowej) polegająca na tym, że badacz żyje wśród badanych, uczestniczy w ich codzienności i rytuałach.

podejście idiograficzne

Skupienie się na opisie tego, co unikalne i jednostkowe w danej kulturze

Podejście teoretyczne (nomotetyczne)

poszukiwanie ogólnych praw rządzących rozwojem ludzkości i kultur